Kennisbank / Linux storage troubleshooting

Linux: df en du verschillen — verdwenen schijfruimte door een verwijderde maar nog gemounte ISO

Case: “Het mysterie van de verdwenen bytes”

Een filesystem meldt honderden megabytes gebruikt, terwijl du vrijwel niets vindt. De bekende verdachte is een verwijderd bestand dat nog door een proces openstaat. Maar wat als lsof +L1 niets laat zien? Deze praktijkcase laat zien hoe een verwijderde ISO actief gemount kan blijven en daardoor schijfruimte vasthoudt.

Scope: Linux met XFS of een vergelijkbaar filesystem. De case gebruikt een apart filesystem op /tmp en een ISO die tijdelijk elders is gemount.

Symptoom: df ziet ruimtegebruik, du vrijwel niets

Start van de diagnose
De eerste meting uit de case laat direct het verschil zien.
$ df -h /tmp
Filesystem Size Used Avail Use% Mounted on /dev/mapper/systemvg-tmp 1014M 527M 488M 52% /tmp
$ du -shx /tmp
44K /tmp

Een groot verschil tussen df en du betekent niet dat één van beide liegt. Ze meten iets anders. df rapporteert filesystem-allocatie; du telt zichtbare directory entries op.

Eerste verdachte: verwijderd maar nog open bestand

Deleted-open files
$ lsof +L1
COMMAND PID USER FD TYPE DEVICE SIZE/OFF NLINK NODE NAME auditd … root … REG 253,8 … 0 … /var/lib/sss/mc/group (deleted) sssd_be … root … REG 253,8 … 0 … /var/lib/sss/mc/initgroups (deleted)
De lsof-output toont device 253,8. Pas in de volgende stap controleren we welk device daadwerkelijk bij /tmp hoort; daar blijkt /tmp op 253:2 te staan. Daarmee vallen deze SSSD-entries af als verklaring voor de verdwenen ruimte.

Dit is terecht de eerste controle. Een proces kan een bestand verwijderen terwijl het de file descriptor openhoudt. De blocks blijven dan bezet tot de laatste reference verdwijnt. In deze case leverde dat echter geen verklaring op voor het betrokken /tmp-filesystem.

Tweede spoor: controleer het juiste device

Mount en device-identiteit
$ findmnt -T /tmp
TARGET SOURCE FSTYPE OPTIONS /tmp /dev/mapper/systemvg-tmp xfs rw,relatime,…
$ grep ' /tmp ' /proc/self/mountinfo
105 69 253:2 / /tmp rw,relatime – xfs /dev/mapper/systemvg-tmp rw,…
Nu is de vergelijking compleet: de SSSD-regels uit lsof stonden op 253,8, terwijl /tmp hier expliciet als 253:2 wordt geïdentificeerd. Die entries zijn dus een zijspoor.

Plot twist: een verwijderde ISO stond nog gemount

De uiteindelijke oorzaak bleek geen normaal open bestand te zijn, maar een ISO-bestand onder /tmp dat als filesystem gemount was op een ander mountpoint. De directory-entry van de ISO was al verwijderd, maar de actieve mount hield de backing file in gebruik. Daardoor bleef de ruimte voor df bezet, terwijl du /tmp het bestand niet meer kon zien.

De smoking gun
$ mount | grep '(deleted)'
/tmp/linux-install.iso (deleted) on /tmp_iso type iso9660 (ro,relatime,…)
$ findmnt | grep '(deleted)'
/tmp_iso /tmp/linux-install.iso (deleted) iso9660 ro,relatime,…
$ losetup -a
# Alleen relevant wanneer de ISO via een loop-device is gekoppeld.
Hier valt het kwartje: de ISO is uit /tmp verwijderd, maar staat nog actief gemount op /tmp_iso. De directory-entry is weg, de reference niet — en dus blijven de blocks bezet.

Oplossing

Als het mountpoint niet meer nodig is, maak de mount gecontroleerd vrij. In deze case kwam de schijfruimte direct terug na het unmounten van het betreffende mountpoint:

Vrijgeven van de ruimte
$ sudo umount /tmp_iso
$ df -h /tmp
Filesystem Size Used Avail Use% Mounted on /dev/mapper/systemvg-tmp 1014M 41M 974M 4% /tmp
Direct na de unmount komt de ruimte terug. Dat bevestigt dat de verwijderde maar nog gemounte ISO de blocks vasthield.

Troubleshooting-volgorde voor df ≫ du

Van symptoom naar oorzaak
df ≫ du
↓
lsof +L1
↓
geen relevante match voor /tmp
bevestig filesystem + device-ID
↓
controleer actieve mounts / loop devices
↓
verwijderde backing file nog gemount

Belangrijkste les

lsof +L1 is een uitstekende eerste stap, maar geen volledige verklaring voor ieder df/du-verschil. Een bestand kan ook via een actieve mount of loop-device in gebruik blijven. Controleer daarom niet alleen processen, maar ook mounts en de relatie tussen backing files en filesystems.

Laatst technisch gecontroleerd

Laatst technisch gecontroleerd: 7 oktober 2026. Controleer bij uitvoering altijd de lokaal geïnstalleerde toolversies en manpages.